PimStaand2011.vrij.jpg

Kweek bruin vet en val af!

In De houdbare man wordt het al kort aangestipt: bruin vetweefsel is gezond, houdt je slank en daardoor ook langer jong. En… je kunt het kweken. Interview met humaan bioloog en onderzoeker Wouter van Marken Lichtenbelt over het type vet waar je meer van kunt gebruiken. Met praktische tips!

8 november 2012 - Als je lichaamstemperatuur te ver daalt, neemt je lijf volautomatisch maatregelen om de temperatuur omhoog te brengen. Je gaat rillen en deze onwillekeurige spierbewegingen creëren warmte. Sinds kort is duidelijk geworden dat er daarnaast ook nog gespecialiseerde warmte producerende cellen kunnen aanslaan. Deze ‘kachelcellen’ behoren tot een type vet waar je heel blij mee moet zijn: je bruine vet. Cellen met bruin vet zitten stampvol met mitochondriën, de ‘energiecentrales’ van de cel. Maar terwijl gewone mitochondriën energie uit voeding omzetten in adenosinetrifosfaat (ATP), een stof die zorgt voor de verdere verwerking van de energie door het lichaam, zijn de mitochondriën in bruin vet gespecialiseerd in het genereren van warmte. Alsje het koud krijgt, stuwen bruine vetcellen zo de lichaamstemperatuur omhoog zonder dat je gaat rillen.

Winterslaap 

Dat vooral dieren die winterslaap houden bruin vet hebben was al bekend. Bij sommige soorten daalt de temperatuur tijdens de winterslaap tot wel tien graden Celsius. Om vanaf dat punt weer snel op te warmen, benutten beren en eekhoorns de ‘kachelfunctie’ van hun bruine vet. Dat mensenbaby’s over bruin vet beschikken was ook bekend. Pasgeborenen gebruiken het om extra bij te stoken om zo hun grote warmte verlies te compenseren. Omdat de hoeveelheid bruin vet in de negen maanden na de geboorte drastisch afneemt, gingen biologen en medici er vanuit dat volwassenen geen bruin vet meer hebben. Studies van tientallen jaren geleden hadden echter al anders uitgewezen: Finse houthakkers en andere in de buitenlucht werkzame mannen, zoals boeren, bleken veel bruin vet te hebben, terwijl het bij mannen met een kantoorbaan niet te detecteren was. Gepensioneerde houthakkers en boeren hadden geen bruin vet meer (Bron: Wetenschapsbijlage NRC Handelblad 12&13 mei 2012). Pas in 2009 is door onderzoekers van de Universiteit van Maastricht met nieuwe scantechnieken aangetoond dat het bruine vet niet alleen bij volwassenen voorkomt, maar ook echt actief is (studie). Sindsdien is de wetenschappelijke belangstellling voor bruin vet wereldwijd sterk toegenomen. Want misschien biedt dit type vet bescherming tegen overgewicht… En daarmee ook tegen allerlei chronische 'welvaartsziekten' die de houdbare man onder de noemer 'algehele aftakeling' schaart.

Mitochondriën

Als je bruin vet hebt, ligt het vooral achter de sleutelbenen, in de nek en tussen de ruggenwervels. De bruine vetcellen danken hun kleur aan de vele mitochondriën en aan de haarvaatjes die bloed aan- en afvoeren. Zodra de mitochondriën de vetvoorraad in de cellen hebben verbruikt, schakelen ze over op het verbranden van de vetzuren die door het bloed worden aangeleverd. De vetzuren in het bloed worden vervolgens weer aangevuld met de inhoud van ‘gewone’ vetcellen elders in je lijf. Kortom, des te meer bruin vet je hebt, hoe sneller je vetrolletjes en ongezonde vetlagen in de buik worden opgestookt. ‘Althans, als je niet de hele dag naast de verwarming zit. Bruin vet wordt pas actief als je afkoelt,’ zegt humaan bioloog Wouter van Marken Lichtenbelt van de universiteit van Maastricht. Met zijn onderzoeksgroep bevindt hij zich in de internationale voorhoede als het gaat om onderzoek naar bruin vetweefsel. Zo ontdekte hij behulp van PET-CT-scans dat proefpersonen met ernstig overgewicht geen bruin vet hadden (studie). ‘Niet zo vreemd als je bedenkt dat zij door hun vetlagen al goed tegen kou werden beschermd. Toen wij ze met behulp van een maagband lieten afvallen, kregen zij het vaker koud. En een jaar later toonden nieuwe scans aan dat bij een aantal van hen wél bruin vet was ontstaan, op de plekken waar het ook bij slanke mensen zit. En het was actief.’

Hoeveel bruin vet heeft de gemiddelde persoon?

 ‘We gaan ervan uit dat slanke jong volwassenen over 50 tot 100 gram bruin vet beschikken. We weten alleen niet hoe dicht dit weefsel is. In de biopten die wij bij mensen nemen, zien we altijd een mengsel van witte en  bruine vetcellen En de dichtheid van dat weefsel bepaalt hoe actief het kan zijn. Als het alleen maar uit bruine vetcellen bestaat, is het veel actiever. Met de PET-CT-scans waarmee wij dat vet ontdekt hebben, kun je niet zo goed de dichtheid van het weefsel zien. Dus je ziet wel dat er bruin vetweefsel is, maar je weet niet of het 100 procent uit bruine vetcellen bestaat. Meestal is dat niet het geval.’

 Hoeveel extra calorieën kan je bruine vetweefsel verbranden?

 ‘Men dacht dat het 20 procent van je gewone rustmetabolisme kon uitmaken. Maar tot dat percentage was men gekomen door van dier naar mens te extrapoleren en dat is een te mooie voorstelling van zaken. Ik heb daar aan zitten rekenen en heb er een artikel over gepubliceerd (studie). Daarin concludeer ik dat als je 50 gram bruin vet hebt, je daarmee ongeveer 5 procent van je dagelijkse energie kunt verbranden.

 Klinkt erg bescheiden. Kan dat het verschil tussen aankomen en afvallen uitmaken?

 ‘Ja zeker, 5 procent is significant. Natuurlijk zou 20 procent mooier zijn geweest, maar 5 procent maakt wel degelijk uit. Het punt met al dit soort dingen is, dat je wel een hogere uitgave van energie kunt hebben, maar daar niks aan hebt als je vervolgens meer naar de McDonalds gaat. Of je de extra energie die je met bruin vet gebruikt compenseert door meer te gaan eten, weten we nog niet.’

Heeft bruin vet naast het verbranden van meer calorieën, nog andere gunstige effecten op de gezondheid?

 ‘Daar lijkt het wel op. Er zijn aanwijzingen dat bruin vet een gunstige invloed heeft op je insulinegevoeligheid, glucosehuishouding en bloedvetten (zoals cholesterol). Maar ik moet erbij zeggen: dat is vooral met dierexperimenten onder extreme condities onderzocht. Bij mensen is het bewijs nog mondjesmaat.’

Dikke mensen hebben minder bruin vet dan slanke mensen, en ouderen hebben minder dan jongeren. Hoe is dat te verklaren?

‘Waarschijnlijk blijft je bruine vet alleen gehandhaafd als je het af en toe koud hebt. Dikke mensen hebben het minder snel koud dankzij het isolerende effect van hun vet. Dat ouderen minder bruin vet hebben, komt wellicht omdat onze bejaarden de hele dag in warm gestookte bejaardentehuizen zitten.’

Hoe snel neemt het bruine vet af bij het ouder worden?

‘Dat weten we nog niet precies. Wij hebben kort geleden met PET-CT-scans naar enkele mensen boven de vijftig gekeken. Die laten wel bruin vet zien; mensen van zestig zullen het dan ook nog wel hebben. En als je het niet meer hebt, kun je het wel weer aanmaken, ook op hoge leeftijd vermoed ik. Dat is iets wat we nog moeten uitzoeken.’

Waar komen de nieuw gevormde bruine vetcellen bij volwassenen vandaan?

‘Dat is een hot topic nu. Er is een verschil tussen bruine vetcellen bij baby’s en volwassenen. Bij pasgeborenen hebben bruine vetcellen een duidelijke link met spiercellen. Terwijl de nieuw aangemaakte bruine vetcellen bij volwassenen een sterkere link met witte vetcellen hebben. Daarom wordt er nu ook wel over ‘beige vetcellen’ gesproken om onderscheid te maken met de oorspronkelijke bruine vetcellen bij baby’s. Wat ik onlangs op een symposium heb gehoord, is dat witte vetcellen bij volwassenen niet omschakelen naar bruine vetcellen. In het witte vetweefsel liggen voorlopercelletjes te wachten tot ze nodig zijn. Onder de juiste omstandigheden nemen ze de vorm van bruine vetcellen aan en verdringen dan een beetje de witte vetcellen.’

Wat is de beste manier om bruin vet te kweken?

‘Heel eenvoudig: zorg voor een koelere omgeving. Het hoeft niet koud te zijn, een temperatuur van een graad of achttien is helemaal zo gek nog niet. Het is aangetoond dat je daar zonder te bibberen aan kunt wennen en dat het dan aangenaam kan zijn. Als je het na een tijdje stilzitten achter je bureau toch koud krijgt, kan de verwarming omhoog. Variëren in temperatuur is waarschijnlijk ook gunstig voor het ontstaan en activeren van bruin vet.’

Het is nog te vroeg voor specifiekere aanbevelingen?

‘Ja, we kunnen nog geen temperatuurdieet voorschrijven. Maar daar moet het wel naar toe, denk ik. Ik denk dat meer variatie in temperatuur al heel veel zal helpen. Maar om hoeveel uur per dag het gaat, en welke temperaturen precies nodig zijn om nieuw vet te rekruteren als je het niet meer hebt, dat moeten we nog verder uitzoeken.’

Steeds meer wetenschappers op zoek naar ideale voeding en lichaamsbeweging komen uit bij de prehistorie. De heersende gedachte is dat de moderne mens nog steeds het lichaam heeft dat gemaakt is voor het primitieve bestaan van de jager-verzamelaar, en niet geschikt is voor de huidige leefwijze met een overvloed aan voedsel en een tekort aan beweging. Uw bevindingen over bruin vet lijken daar goed in te passen. In de prehistorie moet de mens het veel vaker koud hebben gehad dan nu.

‘Dat klopt. Ik heb net een voorstel geschreven voor een experiment waarbij er meer variatie in de temperatuur wordt aangebracht, zoals de mens dat vroeger ook ervoer. We wonen en werken nu in een strak gereguleerde, veel te warme, sloom makende omgeving. Dat is funest voor bruin vet.’

Elke ochtend een koude douche, zou dat helpen?

‘Ha, ha, dat zegt Wim Hof, 'de iceman' ook (een man die blootvoets besneeuwde bergtoppen beklimt en in zwembroek marathons over sneeuwvlaktes loopt, PC). Wij hebben hem ook een keer gemeten en voor zijn leeftijd heeft hij veel bruin vet. Hij heeft mij geadviseerd elke dag koud te douchen en dat doe ik nu al een jaar. Het went en ik voel me prettig na het douchen, maar ik heb wel een keer een griepje gehad, dus op dat vlak heeft het mij niet geholpen. En om bruin vet te activeren duurt koud douchen waarschijnlijk te kort.’

In een koud vertrek slapen, zou je daar extra bruin vet door kunnen krijgen?

‘Daar gaan we inderdaad ook eens naar kijken. In een koude slaapkamer is het hoofd koel, maar je hebt wel je eigen microklimaat onder de dekens. Toch kan het heel goed zo zijn dat als het hoofd koud is, er een seintje wordt gegeven van: Jongens er is een koude omgeving dus houdt het bruine vet in stand. Dat zou heel goed kunnen.’

Lichaamsbeweging?

‘Er is een nieuwe eiwitfactor ontdekt: irisine. Het is een hormoon dat de vorming van  bruine vetcellen stimuleert. Irisine wordt gemaakt in spierweefsel, dus spierbewegingen zoals rillen zouden op die manier de boodschap kunnen geven: ga bruin vet aanmaken. Maar of bewuste spierinspanning door bijvoorbeeld krachttraining of hardlopen dat ook doet, is nog onbekend.’

Groene thee zou ook helpen?

‘Nou, in Japan is een proef gedaan met capsaïcinoïden, een zelfde soort stofje als capsaïcine, dat in groente thee zit.  Die proef liet zien dat mensen die bruin vet hebben een hogere thermogenese, een hoger energieverbruik hebben als ze capsaïcinoïden in nemen. Maar dat effect is niet rechtstreeks gemeten, er is niet gekeken of die capsaïcinoïden dat bruine vet ook echt aanzetten. Maar er zit wel een link. Thermogene voedingsstoffen zouden bruin vetweefsel aan kunnen zetten, maar ook dat moet nu eerst beter worden onderzocht.’

Kunnen we binnenkort medicijnen verwachten die de aanmaak van bruin vet stimuleren?

‘Daar wordt aan gewerkt ja. Maar de ervaring leert dat we erg moeten oppassen met ongewenste bijwerkingen. In de jaren zeventig had je een pil die de omzetting van energie naar ATP ontkoppelde. Niet alleen bruin vetweefsel, maar alle lichaamsweefsel ging dan warmte produceren. Als je er iets te veel van dat medicijn nam, werd je veel te warm en dat kon levensbedreigend zijn. Ingrijpen op dit gebied kan riskant zijn.’

Maar aan een ‘bruinvetpil’ is meer te verdienen dan aan het advies ‘zet de verwarming een tandje lager’.

‘Klopt, maar zorgen voor een koeler binnenklimaat en meer variëren met de temperatuur is wel veel eenvoudiger en je bespaart ook nog eens op stookkosten. Bovendien is het volkomen onschuldig. Iedereen kan daar nu al mee beginnen. Ik denk dat het werkt.’

In het boek De houdbare man, praktische gids voor een eeuwige jeugd, vind je meer feiten en tips over anti-aging voor mannen. Bestel nu via Bol.com.